Ile potraw powinno być na wigilijnym stole? Kto przynosi prezenty? Jak obchodzić Sylwestra? Odpowiedzi przynosi przedwojenna książka znaleziona u starego wuja.

Jej lektura to dobra okazja aby skonfrontować zwyczaje pielęgnowane w naszych rodzinach z tymi sprzed blisko 100 lat. Co się zmieniło?

Poniżej prezentujemy przedruk fragmentów książki pt. „Rok Boży w liturgii i tradycji Kościoła świętego” z 1932 roku. Bynajmniej nie traktuje ona jedynie o religijnym przeżywaniu świąt. Jej autor kompleksowo przedstawia zwyczaje celebrowane w polskich domach przed 83 laty.  Sami sprawdźcie co się zmieniło, a co jest wciąż stałym punktem świąt. Pisownia oryginalna.

WIGILIA
Ze wszystkich świąt w roku Boże Narodzenie ma charakter najbardziej rodzinny, serdeczny i radosny. Poprzedza je Wigilja, z którą związane są specjalne zwyczaje, w Polsce dość ściśle jeszcze przestrzegane. W dniu tym zachowuje się post skrupulatnie, gdyż do wieczerzy prócz chleba, kartofli i śledzia  nie używa się od rana innych pokarmów. Bo też i czasu nie ma na przyrządzanie gotowanych potraw; od wczesnego ranka wre gorączkowa robota.(…)Gospodyni uwija się żwawo, by napiec jeszcze dostateczną ilość chleba – (…)- oczyścić kuchnię i izbę i nadać im wygląd odświętny. Do południa wszelka praca musi być ukończona, gdyż czas już robić przygotowania do wieczerzy. 

Po co ta słoma?
Trzeba przynieść snopek słomy oraz wiązkę siana i rozłożyć je pod stołem wigilijnym (…) a i nie zawadzi i pod obrus rozesłać trochę siana- nie należy przytem zapominać słów: Słoma do chałupy, a bieda z chałupy.

Pierwsza gwiazdka i opłatek dla zwierząt
Gdy pierwsza gwiazdka zabłyśnie na niebie, cała rodzina gromadzi się wokół stołu wigilijnego. Następuje tradycyjny zwyczaj dzielenia się opłatkiem. Najpierw rodzice łamią opłatek między sobą, następnie podchodzą do dzieci, gości. (…) Szczególnie piękne zwyczaje spotykamy jeszcze u ludu, i tak np. (…) gospodarz po skończonej wieczerzy zanosi opłatek do obory, rozdziela między bydło na pamiątkę, że w Betleem rozgrzewało żłóbek Dzieciątka Bożego. (…)

Co na stole?
Wigilijna wieczerza winna składać się z nieparzystej liczby potraw- zwykle z dziewięciu na pamiątkę dziewięciu chórów anielskich, które śpiewały przy narodzeniu Bożego Dzieciątka. W bogatszych domach bywa zwykle: zupa migdałowa lub rybna, następują grzyby z kapustą, dalej karp w szarym sosie i szczupak pieczony(…). U ludu potrawy bywają skromniejsze: w uboższych domach śledź zastępuje rybę, prócz tego jada się barszcz, kapustę z grzybami i kluski z makiem i miodem. Dotychczas panuje jeszcze przesąd (…),że o ile do wieczerzy zasiądzie nieparzysta liczba osób, to jedna z nich nie doczeka przyszłej Gwiazdki; dlatego parzystość uczestników bywa ściśle przestrzegana.”

Gwiazdor wie wszystko
 „W wigilię Bożego Narodzenia obchodzi wioski po skończonej wieczerzy Gwiazdor; ma on długą, siwą brodę, ubrany jest w czapkę baranią i kożuch wełną na wierzchu; w jednym ręku ma kosz, a w drugim rózgę. Na odgłos dzwonka, zapowiadającego przybycie Gwiazdora, tulą się dzieci do rodziców, bo każde z nich ma coś na sumieniu. A tymczasem wszechwiedzący Gwiazdor pyta dzieci pacierza, przypomina drobne przekroczenia, grozi opornym, uśmiecha się do grzecznych, a w końcu- rozdziela wszystkim pierniczki, orzeszki i jabłuszka”.

Wszyscy na pasterkę
„(…)Kult dla pasterki pozostał w narodzie polskim aż do dzisiejszych czasów. Choć mróz trzaskający na dworze lub śnieg sypie w oczy, kto zdrów śpieszy do kościoła; w domu zostają tylko starcy, chorzy i dzieci.”

SYLWESTER
Sylwestrowe pijaństwo? Nie u nas!
 „Wieczór sylwestrowy obchodzili dawniej Polacy poważnie, żegnając rok stary modlitwą dziękczynną za doznane dobrodziejstwa. Dopiero w nowszych czasach przyjął się u nas zwyczaj- prawdopodobnie z Niemiec- spędzania wieczoru sylwestrowego w wesołem kółku, by o północy z kieliszkiem w ręku powitać Nowy Rok i życzyć sobie wzajemnie: Dosiego roku. Wesoły nastrój, jaki panuje u nas w noc sylwestrową, nie da się porównać z objawami humoru w innych krajach (…), gdzie przekracza on nieraz miarę i kończy się często wybrykami ulicznemi”.

Zabobon sylwestrowy
„ (…) Lud przywiązuje do wieczoru sylwestrowego różne zabobony. Aby zapewnić sobie powodzenie na przyszły rok, należy w dzień św. Sylwestra pilnie czuwać nad całym dobytkiem. (…)Gospodyni wypieka „lemieszki” z mąki pszennej lub hreczanej, suto okraszone, aby nie zbywało tłuszczu przez cały rok. Przy spożywaniu lemieszek młodzież uderza się łyżką po twarzy, zamazuje ciastem szyby, aby w nowym roku dom był pełen chleba a stodoły pełne zboża. (…) Ogólnie przyjętym przysmakiem są w wieczór sylwestrowy pączki, któremi gościnna pani domu częstuje swoich gości; z wybiciem godziny dwunastej zebrani trącają się wzajemnie szkalnicami, napełnionemi „ponczem” gorącym, życząc sobie szczęścia w rozpoczynającym się Nowym Roku”.